“Volle bak!” De Historische Kring Zuidhorn kan tevreden terugblikken op de speciale avond die werd belegd in Zalencentrum Balk op dinsdag 20 april jongstleden. Er moesten stoelen worden bijgeplaatst om alle belangstellenden een gunstige luisterpositie te bezorgen, dat lukte overigens probleemloos. Bovendien bleek inleider dr.Harm Veldman (die en passant uitlegde hoe ‘Harry’ ‘Harm’ was geworden…) over een zodanig stemgeluid te beschikken, dat alle geïnteresseerde luisteraars ruimschoots aan hun trekken kwamen. ‘Zuidhorn in Oorlogstijd’ (en met ‘Zuidhorn’ worden dan ook Briltil en Noordhorn bedoeld. Waarom dan ook niet met name genoemd….) is een dankbaar onderwerp in deze gedenkmaanden, 65 jaar na de bevrijding. In het standaardwerk “Geschiedenis van Zuidhorn” (Profiel-Bedum, 1986) werden twee taboes omzeild: De oorlogsjaren en de Vrijmaking, de scheuring binnen de Gereformdeerde Kerk. Nu, bijna 25 jaar later, is het ene taboethema met het verschijnen van ‘Zuidhorn 1940-1945’ alsnog in ruime mate behandeld. Al lijkt het laatste woord hierover nog niet gesproken, noch geschreven…. Wie weet wordt het andere onderwerp ook nog eens uit de taboesfeer gehaald en komt ook daarover een boekwerk dat rechtdoet aan een juiste geschiedschrijving!
De voorkant van het recent verschenen boek over Zuidhorn-Noordhorn-Briltil in de oorlogstijd
Dr.Harm Veldman, ervaren onderwijsman (o.a. geschiedenisdocent op het Gomarus College in Groningen), maar al enkele jaren ‘in de VUT’ en nu gepensioneerd, leidde de presentatie van het nieuwe boek in met een uitvoerig verhaal over met name het antifascistische verzet in Zuidhorn in de jaren ’40 – ’45. “Boer! De bevrijders zijn gekomen…”, een uitspraak van een arbeider op de 10e mei 1940. Hij zag de Duitsers bepaald niet als onwelkome bezetters…. Aldus zette dr.Veldman de toon voor zijn verhaal met het accent op het regionale aspect van de Tweede Wereldoorlog. Hij ging ook uitvoerig in op de politieke verhoudingen vóór het jaar 1940, toen in de gemeente Zuidhorn de ARP de meeste stemmen trok en de NSB marginaal bleef. (In 1935 5,4 % van de stemmen, in 1939 2,6 %). Toch waren de verwachtingen van de NSB’ers hoog gespannen, maar verder dan “dansen naar de pijpen van de Duitsers” kwamen ze eigenlijk niet. Verzetservaring was er in tijden niet geweest in ons land, volgens Veldman moest je daarvoor eigenlijk terug naar de Tachtigjarige Oorlog, de bakermat van de opkomst van de Oranjes. In het verzet speelden de kerken een rol, illegale bladen, organisaties later als de L.O. (van o.a. ds. Frits Slomp) met zijn hulp aan onderduikers… In Zuidhorn kwamen namen bovendrijven als Riek Sennema, meester Compaan, Slings, Van der Veen, Hummel, Van der Molen, familie Luth…… (“De Zevenster” bood praktische hulp aan onderduikers, tekorten werden geschoven op het conto van onregelmatig langskomende schippers). Ook het gewapende verzet kwam aan bod, de bekende Johannes Post is langs geweest bij meester Slings, de rol van Geert Walda werd belicht, evenals het duistere optreden van NSB’ers als politieman Harke Rutgers, Bouwman, Lourens. Toen de beruchte Derk Klavers tot politiecommandant in het Westerkwartier werd benoemd, was het viertal in Zuidhorn wonende joden al weggevoerd. Meest opvallende plannen van het gewapende verzet: Een (overigens mislukte) overval op het gemeentehuis en de aanslag op Derk Klavers op 22 september 1943, ’s morgens rond half negen. (Klavers overleed ’s avonds in een Groninger ziekenhuis). De repressailles bleven niet uit; o.a. in november ’43, toen werd Meinderd de Vries, hoofd van de Chr. ULO van zijn bed gelicht. De Vries wist te vluchten, maar werd twee weken later alsnog gevangen genomen en naar Vught gestuurd. (Hij keerde ‘behouden’ terug).
Féést halverwege de aprilmaand in 1945, toen dit gebied werd bevrijd. (Het in de lucht laten vliegen van de brug tussen Noord- en Zuidhorn werd verijdeld).
Het meest tragische van de oorlogsjaren, ondanks het passieve en actieve verzet? Het wegvoeren en ombrengen van de 4 joden (bij wie wat mij betreft ook Betje van Dam, hoedenmaakster te Noordhorn maar eerder al ‘naar elders’ vertrokken, mag worden geteld) en het omkomen van Geert Walda in het kamp te Neuengamme.
Dr. Veldman mocht hierna het eerste exemplaar overhandigen aan beide dochters van de helaas in januari 2010 overleden co-auteur en samensteller Jan Alles. De Historische Kring deed dit gebaar vergezeld gaan van een fraai boeket bloemen.
Na de pauze, iets uitgelopen door de drukte, ging de heer Veldman nader in op de ontstaansgeschiedenis van het boek. In de herfst van 2007 leidde een gesprek van Jan Alles (andragoog) met Harm Veldman (historicus) tot het plan alsnog een boekwerk samen te stellen over ‘Zuidhorn in de oorlogstijd’. Voor dit boek zijn de dagboeken van dominee Bange cruciaal geweest, zij kwamen in 2005 beschikbaar: “Een historische bron om van te smullen!” Doel van Alles en Veldman: “Een toegankelijk boek produceren, gebaseerd op verantwoorde geschiedschrijving”. In toenemende mate kwam er medewerking vanuit ‘de wandelgangen’, een puike vorm van ‘oral history’. Een speciale vermelding kreeg drs. Meinderd de Vries (Maastricht, maar geboren en opgegroeid in Noordhorn), die met zijn nauwkeurig en doorwrocht onderzoek licht wierp op gebeurtenissen als de aanslag op Derk Klavers (september 1943).
Het plotselinge overlijden van Jan Alles deed het ergste vrezen voor het welslagen van de uitgave van het boek, maar mede door ondersteuning van het bestuur van de Historische Kring besloot dr.Veldman door te gaan en zie hier: Het boek is er!
Tijdens de rondvraag kwam de rol van toenmalige burgemeester Cleveringa ter sprake en deed Harm Veldman zelf de suggestie het oorlogsmonument te verplaatsen van de Wilhelminalaan naar de Jellemaweg. Gelukkig kwam ook ‘plietsie Prak’ heel positief in beeld. Het verzet in de oorlogsjaren was vanzelfsprekend niet louter afkomstig uit kerkelijke kringen…. En Betje van Dam, de Noordhorner hoedenmaakster, die jarenlang een winkeltje had aan de Langestraat (in het gedeelte tussen café Welgelegen en garage Pijpker, toén Oosterhuis)??? Helaas, over haar laatste levensjaren is verder niets bekend geworden. (Ze is in 1943 in Sobibor om het leven gebracht).
En het boek zelf? Eerst maar eens lezen…..
Tiete Schuiringa was een Noordhorner boerenzoon die in 1943 gedwongen te werk gesteld werd in oostelijk Duitsland. In het nieuwe boek is een hoofdstuk gewijd aan de dagboeken van Tiete Schuiringa. De foto staat eveneens in het boek.
Noordhorn heden en verleden 
