Noordhorn heden en verleden

De brug tussen Noord- en Zuidhorn over het Van Satrkenborghkanaal, jaren geleden. Het brugwachtershuisje zit nog aan de oostkant van de brug, de Gereformeerde Kerk staat er nog en ook het later afgebrande huis naast de pastorie is nog intact.

Bij de brug lagen meestal Duitse marineschepen wat voor ons jongens natuurlijk heel interessant en spannend was. Op een keer stond ik erbij te kijken, toen er vliegtuigen op grote hoogte voorbij vlogen. De Duitsers waren druk bezig om hun afweergeschut op de vliegtuigen te richten. Toen ik nog eens goed naar boven keek, zag ik iets blinkends uit de vliegtuigen vallen. Denkend dat dit bommen waren, heb ik het op een lopen gezet richting huis, weg van het schip, maar er gebeurde niets. Het bleek later dat het extra benzinetanks waren die de jagers afgooiden voor zij in gevecht gingen met de Duitse vijand, maar ik heb nooit van mijn leven meer zo hard gelopen. Deze lege benzinetanks waren trouwens  een felbegeerd bezit als men ze vond. Er zat altijd een rest benzine in en van de tanks kon men een kleine kano maken door ze in de lengte doormidden te zagen. Aan de benzine had men niet veel, aangezien er geen auto’s waren en als men er al een had, werd die verborgen gehouden. Anders werd die gevorderd door de bezetter.

Wij gingen in Noordhorn naar de Hervormde Kerk, maar soms kwam de dominee die in Den Bommel gestaan had, preken in een naburig dorp. Dat nieuws was snel verspreid onder de evacués. Mijn vader leende dan een paard en buggy van boer Datema en wij reden dan in stijl naar de kerk in het andere dorp waar veel mensen van het eiland en andere plaatsen bij elkaar kwamen. Het was net een grote reünie van dorpsgenoten en andere mensen van Flakkee. Deze dominee is waarschijnlijk ook in Noordhorn in de Herv. Kerk wezen preken, maar dat weet ik niet meer zo goed. De omgang met de Groningers ging in het begin niet zo gemakkelijk. Zij noemden ons “die Zeeuwen”. Wij jongeren probeerden de gewoontes te kopiëren, maar dat was niet zo eenvoudig. Van polsstok springen hadden wij nog nooit gehoord en dus schaften onze ouders een polsstok aan, maar dat betekende nog niet dat wij de kunst machtig waren. Verschillende keren belandden wij midden in de brede vaart en bleven dan extra lang van huis om op te drogen…. Met enige oefening ging het snel beter. Zo trok ik eens met een stel Groningse jongens het veld in met de polsstok. Op een gegeven moment werd een eendenei dat zij gevonden hadden, op mijn hoofd stuk geslagen. Dat gebeurde onverwacht en van achteren en scheen nogal leuk te zijn  maar ik vond de mop niet zo geslaagd. De taal was ook een barrière, zeker in het begin, maar al gauw spraken wij een soort Gronings.
Toen de zomer voorbij was en de dagen kouder werden, moest er gestookt worden in school om het schoollokaal enigszins warm te krijgen. Er stond een grote kachel die met kolen gestookt werd. Op een gegeven moment was het weinige stooksel op en werd een baal bonenstro naast de kachel geplaatst. Wij moesten daar om beurten bundels van maken en in de kachel gooien, zodat het niet al te koud werd. Het stro brandde maar kort en produceerde weinig warmte. Een bijkomend voordeel was wel dat er nog mollenbonen in het stro zaten die wij, als we aan de beurt waren, op de kachel roosterden en opaten.
Vanuit het klaslokaal konden wij ook zien hoe een aantal geallieerde vliegtuigen een aanval uitvoerden op iets. Vanuit het lokaal leek het de richting van de spoorbrug te zijn. Zij cirkelden rond en doken een voor een naar beneden om een bom te laten vallen. In een later gesprek met Sjabbo Datema blijkt dat het doel de sluis in Gaarkeuken geweest is. Wat het doel was, wisten wij toen niet, maar de spoorbrug was in ieder geval niet geraakt.

De spoorbrug in de eerste fase van zijn bestaan. De situatie in de oorlogsjaren zal hiervan niet veel hebben verschild.

Vergeleken met  Flakkee, was het leven echter in Noordhorn rustiger voor wat betreft oorlogshandelingen. In 1943 waren de bombardementen op Duitsland in volle gang en het eiland Flakkee  lag onder de vliegroute op weg naar bepaalde doelen in Duitsland van de RAF die s’nachts vlogen en de Amerikaanse luchtmacht die overdag bombardeerde. In die dagen waren er geregeld luchtgevechten tussen Duitse en geallieerde jachtvliegtuigen en het lawaai van de vele viermotorige bommenwerpers met daar tussendoor de scherpe toon van de aanvallende jagers was angstaanjagend. Er werden veel vliegtuigen neergeschoten in die tijd, het afweergeschut en de scherpe lichtbundels van de zoeklichten vormden ’s avonds een waar maar levensgevaarlijk spektakel. Als er een vliegtuig geraakt werd, begon dat met een vlam en dan een ontploffing of brandend neerstorten. Soms viel de bommenwerper op een boerderij. De gesneuvelde vliegers werden door de Duitsers met militaire eer begraven. De soldaten schoten dan schuin in de lucht over de kist voor deze in het graf neergelaten werd. Deze begrafenissen werden door veel mensen bijgewoond, omdat het geallieerde vliegers betrof. Bij de Hervormde Kerk van Den Bommel staat nog steeds een bord met de aanduiding dat dit een Gemenebest Oorlogsbegraafplaats is.
Maar in Noordhorn waren er ook gevaarlijke situaties. In de winter van 1944 werd mijn vader naar het gemeentehuis gesommeerd, de ondergrondse werd verdacht van het saboteren van spoorlijnen. Een groep mensen,onder wie mijn vader, werd gedwongen om ’s nachts in het donker in een bepaald vak langs de spoorlijn te patrouilleren in groepen van twee om te voorkomen dat er bouten van de rails werden losgedraaid of andere sabotagedaden werden uitgevoerd waardoor een trein kon ontsporen.  Als dit zou gebeuren in het aangewezen stuk spoorbaan  dan werd dat bestraft met de zwaarste straf. Wat die straf was, kon men wel  raden. De bezetter kende toen eigenlijk maar een soort straf. Zo werden de burgers tegen elkaar gebruikt.
Mijn vader werd in de winter ook gevorderd voor het maken van schuilplaatsen voor Duitse militaire voertuigen langs de straatweg van Leeuwarden naar Groningen even buiten Noordhorn.  De mannen moesten zich melden met een spa of schop en aarden wallen van een meter dik aanleggen zodat een Duits voertuig daar schuin in kon rijden bij een beschieting vanuit de lucht. En dat gebeurde ook, toen de groep mannen onder wie mijn vader, het ongelukkig trof dat een Duits konvooi werd aangevallen en een auto hun schuilplaats binnenreed. Er waren zover ik weet geen slachtoffers onder de mannen, maar mijn vader kwam thuis met de hulzen van de boordwapens in zijn zak. Die vielen uit de schietende vliegtuigen en kwamen gloeiend heet  rond hun terecht.
SLOT VOLGT

Foto’s: Collectie Sjabbo Datema (Noordhorn)

Het toenmalige station van Zuidhorn, perronkant. Het beeld in ’44-’45 zal hiervan niet veel hebben verschild.

Als landbouwer vond  mijn vader in Noordhorn  werk bij een boer, de heer Datema. De boerderij lag vlak bij de spoorbrug over het kanaal.  Ik denk dat wij toen nog enkele fietsen hadden, want het was best een eind van Noordhorn naar de boerderij. Het voordeel was dat wij nooit gebrek aan eten  hebben gehad gedurende die tijd in Noordhorn. De fietsen hadden geen luchtbanden meer, maar zogenaamde surrogaatbanden. Rubber strepen die van oude autobanden gesneden werden en met ijzerdraad aan elkaar gezet. Elke keer dat deze las de weg raakte, gaf dat een kleine schok en vaak brak de draad waarmee de uiteinden bij elkaar gehouden werden en reed men op de velg. De boerderij van Datema lag heel gunstig aan het kanaal. De weinige sleepboten die nog voeren, werden met steenkool  gestookt en de sleepbootkapiteins ruilden graag wat steenkool voor een portie tarwe, groente  of ander eten. De bonken steenkool moesten met een hamer klein geslagen worden om ze in de kachel te kunnen stoken, een taak die wij jongens toegewezen kregen. Ook onze oudere broer Piet was actief in het ruilen van steenkool en andere zaken, samen met andere jongens van familie de Wit uit Den Bommel.
Wij kregen of huurden ook een tuin of hof om zelf allerlei groenten te kweken. Dat waren wij zo gewend en kon gewoon weer opgepakt worden. Alleen lag de tuin wel vlak naast de spoorbrug of spoordijk die in het laatste jaar van de oorlog wel eens doelwit waren van geallieerde vliegtuigen. Dus als men in de tuin aan het werk was, moest men goed opletten of de toon van de overvliegende vliegtuigen niet veranderde. Als dit zo was kon men beter maken dat men weg kwam, want dat kon het begin van een aanval zijn. Er reden toen nog wel enkele treinen per dag heen en weer tussen Groningen en Leeuwarden, althans wij konden de trein vanuit de huiskamer zien rijden. Op de laatste open wagon van de trein reden Duitse soldaten mee met luchtafweergeschut waarvan de lopen de lucht in gericht waren. Ook een passerende trein kon gevaar betekenen,  want deze werd aangevallen door geallieerde vliegtuigen.
In de tuin moesten mijn oudere broer en ik de planten verzorgen en groente halen. Wij verbouwden ook tabak. De tabaksplanten groeiden ongeveer een meter hoog en de bladeren moesten geoogst worden als deze dor waren. De onderste bladen,  het zandblad zoals dat genoemd werd, produceerde de beste tabak. De bladeren werden aan een touw geregen en in de schuur opgehangen om te drogen. Na dit proces moest de tabak gesneden worden in een soort pers die door een smid gemaakt was en dat was goed zichtbaar. De gesneden tabak was zeer grof. Om de brandbaarheid te verhogen, moest er een soort salpeter in poedervorm in worden verwerkt. Er zaten wel eens klontjes in en die zorgden dan weer voor een soort milde steekvlam uit de pijp of sigaret, tot grote vreugde van ons jongens. Later vond men een betere oplossing. Bij de toenmalige tabaksfabriek ( Niemijer geloof ik ) in de stad Groningen kon men de tabaksbladeren inleveren en de fabriek maakte er dan bijna normale tabak van die in keurige pakjes werd thuis bezorgd door de bodedienst.  Alleen onze oudere broer en vader rookten toen en er werd steeds met grote weemoed gesproken over de goede oude tijd toen de Engelse en Amerikaanse sigaretten gewoon te koop waren. Zo werden wij jongeren eigenlijk geprogrammeerd om later ook te gaan roken.

De ouders van Jan Zuijdijk, zoals zij in 1957 op de foto werden gezet, toen Jan Zuijdijk in het huwelijk trad met Jannie Hermans.

 Met ons waren er nog meerdere gezinnen uit Den Bommel in Noord- en Zuidhorn ge-evacueerd. Het waren zoals ik mij dat herinner in Noordhorn: Familie Ieman de Graaf, familie Teun du Pree, familie A De Wit sr, A de Wit jr. familie Hendrik  Bakker, familie Jan Bakelaar. De oudste dochter van Bakelaar, Liesbeth,  is in Groningen achtergebleven na de bevrijding en met Reinder Huizinga getrouwd, een aannemer uit Zuidhorn,  omgeving van Briltil. Rein en zijn vrouw hebben wij later nog vaker ontmoet, als zij bij haar ouders op bezoek kwamen in Den Bommel. De fam. Bakelaar waren onze buren in Den Bommel, ik zat met Leen Bakelaar in dezelfde klas op school in Den Bommel en dus gingen zij ook naar de school in Zuidhorn. Wim was ouder,  ik weet niet of hij ook op school ging. Van de fam. Bakelaar was ook een zoon Jan in Duitsland als slavenarbeider, hij was van dezelfde groep als mijn broer Wim en is tegelijkertijd  weggevoerd naar Duitsland. Van de Huizingafamilie zullen er waarschijnlijk nog wel kinderen of kleinkinderen in of rond Zuidhorn wonen. Het is ons niet bekend of Liesbeth nog in leven is. Als dit zo is, moet zij wel in de tachtig zijn.
Wij, mijn oudere broer Leen en jongere broer Nelis en ik  gingen op de School  met de Bijbel in Zuidhorn. Er waren meerdere kinderen van evacués op deze school. Wij liepen elke dag van Noordhorn over de brug naar school,  die ongeveer 400 meter verder richting Zuidhorn lag en passeerden dan de mosterdfabriek van de familie Luth. Met een zoon van Luth,  Geert, ging ik wel eens mee naar huis uit school. Dan kreeg ik een potje mosterd mee naar huis van zijn ouders. Men maakte daar ook havermout, geplette haver, waarvan ik soms ook een zak mee kreeg. Ik weet niet of deze fabriek nog bestaat ,maar de locatie was van school richting Noordhorn  aan de linkerkant van de weg net voor de brug. De fabriek heette “De Zevenster” heb ik nu begrepen en is er nog steeds.

De School met de Bijbel aan De Gast in Zuidhorn in vroegere jaren. Hier gingen verschillende kinderen van geëvacueerde gezinnen uit Den Bommel naar school in ’44-’45.

  WORDT VERVOLGD

Foto echtpaar Zuijdijk: album Jan Zuijdijk
Overige illustraties: collectie Sjabbo Datema